زمانی من در شرکت آب و فاضلاب استان بوشهر به عنوان مدیر خدمات مشترکین مشغول بودم و سازمان یه منزل به داده بود. پیش از سکونت من تعمیرات اساسی در آن صورت بود از جمله آشپزخانه. شیر آب آن مشکلاتی داشت که اهل متزل را ناراحت کرده بود. بلاخره این باعث شد که من به آقای زنگباری بگویم بره منزل ما و شیر آب آشپزخانه را تعمیر کند. آقای زنگباری از همکاران ما در واحد فنی و لوله کشی بود. مردی آرام و بلند قدی با سن و سال تقریبی دو برابر من که همه به ایشان علاقمند بودند و گاهی اوقات پدرجان صداش می کردیم. ایشان بلافاصله به منزل ما مراجعه کرده بود و من هم فراموش کردم که به خانه زنگ بزنم. نکند خانم به این خیال که این همان کارگر فنی است که کارش را خوب انجام نداده، اندکی بد اخلاقی کرده بود و حتی به ایشان گفته بود که " آقا چرا کارتان را خوب انجام نمی دهید که ما را دچار مشکل کنید. ایشان هم عذرخواهی کرده بود و تعمیرات را انجام داده بود و خداحافظی کرده بود. من که برگشتم و داستان را فهمیدم خیلی ناراحت شدم و تصمیم گرفتم زنگباری را هر طور شده یه سر دیگه بیارم منزل تا از ایشان عذری خواسته باشم. این موضوع جور نشد و دو ماه گذشت. یک روز صبح که داشت تعطیلات نوروز شروع می شد به اداره آمدم و خبر دار شدم که ایشان تصادف کرده و رحمت خدا رفته است.   خلاصه این عذرخواهی من عملی نشد و دوست ما  عذر ما را خواست  و رفت. امروز که بیش از هفت یا هشت سال از آن واقع می گذرد مطلب جالبی به قلم شیوای آقای عطار در سایت بی بی سی خواندم که عین آنرا در زیر می آورم. که مردمی در زنگبار زندگی می کنند که خود را شیرازی می دانند و جشنی شبیه نوروز در تابستان می گیرند. به این فکر افتادم که ممکن است که در گذشته بین بوشهر و کشور های آقریقایی ارتباطی از طریق دریا وجود داشته و ضمن اینکه ایرانی ها به آنجا میرفته اند آنها هم مثل آقای زنگباری که چهره ای شبیه آفریقایی ها داشت هم از آنجا آمده باشد. بهر حال ضمن آرزوی مغفرت برای آقای زنگباری شما را به داستان شیرازی های ساکن زنگبار دعوت می نمایم.  

شیرازی های آفریقا و نوروزی تابستانی

این روزها یک گروه از تلویزیون فارسی بی بی سی برای شرکت در مراسمی که در گذشته بیشتر نیروزی (نوروز به لهجه زنگباری) خوانده می شد ولی در چند دهه گذشته به زبان سواحلی "مواکا کوگوا" (جشن آب) یا "سیکا یا مواکا" (جشن سال نو) نامیده و در تابستان برگزار می شود به زنگبار سفر کرده تا با شرکت دراین مراسم فیلم مستندی در باره این قوم که خود را ایرانی الاصل می دانند ولی امروز ظاهری آفریقایی دارند تهیه کند. تیم بی بی سی فارسی با استقبال شیرازیان مواجه شده است. بنا به اطلاعات مورخان اقامت مردمی به نام شیرازی در ساحل شرقی آفریقا به نزدیک هزار سال قبل بر می گردد، زمانی که علی بن حسن شیرازی با همراهانش به این منطقه آمدند و بعدا سلسله ای تشکیل دادند که به شیرازی معروف شد، اگر چه در مورد شخص علی بن حسن و این سلسله که در قرن شانزده به دست پرتغالی ها برچیده شد منابع موثق ودقیق بسیار کم است. از زمان شکست شیرازی ها اقوام گوناگونی چون پرتغالی ها، انگلیسی ها، آلمانی ها و اعراب عمانی به جزیره زنگبار آمدند ولی شیرازی ها همچنان به حیات اجتماعی خود ادامه دادند. در دهه های پنحاه و شصت میلادی نام شیرازی های زنگبار با تشکیل حزب آفروشیرازی که در انقلاب 1964 این جزیره شرکت فعال داشت بر سر زبانها افتاد اما پس از همین انقلاب بود که شیرازی ها در ابراز هویت خود دچار مشکل شدند و آفریقایی بودن آنها به شیرازی بودنشان ترجیح داده شد. با این وجود آنها با برگزاری آداب و سنن و خود که یکی از آنها جشن تابستانی سال نوست سعی بر حفظ هویت خود دارند. مراسم "نیروزی" یا مواکا کوگوا معمولا در نیمه تابستان بر گزار می شود و امسال شیرازی ها آن را روز سه شنبه 20 ژوئیه (29 تیر) مانند همیشه در روستای مکوندوچی، در جنوب شرقی جزیره زنگبار برگزار کردند. اگرچه زمان و شکل برگزاری این مراسم با نوروز کشورهای فارسی زبان متفاوت است، اما در آن عناصری وجود دارد که مردم محلی آنرا بازمانده جشنی می دانند که اجدادشان حدود هزار سال پیش به اینجا آورده اند. این باور های مردمی توسط برخی از پژوهش گران هم تائید شده است. مراسم اصلی نَیروزی شیرازی ها در ساعتی که توسط کمیته برگزاری تعیین می شود (معمولا قبل از ظهر) با ورود دسته هایی از جوانان که بصورت رژه و با دادن شعارهایی رزمجویانه به میدان برگزاری می آیند، شروع می شود. در گوشه ای از همین میدان بزرگ زیرسایه بانی یک چهار پایه مخصوص و گلدانی که در آن عود می سوزد قرار دارد و زنانی که آرزو یا نذر دارند دست روی دود این گلدان می گذارند و در حضور زنی دیگر که حکم پیر را دارد دعا می خوانند. دسته های جوانانی که از جنوب و شرق مکوندوچی وارد میدان شده اند با ساقه های درخت موز با هم به مبازه می پردازند. در همین حین است که دختران هم شعار گویان و گروه گروه وارد میدان می شوند. پس از رسیدن ساعت معین، گروهی از پیش تعیین شده به ساختن آلونکی از شاخه های درخت نارگیل می کنند. در میان این آلونک به جز سینی و ظروفی که قرارداده می شود، مردی هم پنهان می شود. پس از ساختن آلونک شاخه های سبز و پر برگ بر فراز این آلونک گرفته شده و آنرا آتش می زنند. در حالیکه آلونک می سوزد شاخه های سبز همچنان بر فراز آن افراشته اند و گویی نماد نویی و سبزی بر گذشته ای که خاکستر می شود فرمانروایی می کند. مردی که در میان آلونک پنهان بود، می گریزد و زنان به گرد آتش سرودهایی عاشقانه می خوانند. با سوختن و فرو ریختن آلونک مراسم به پایان خود می رسد و جمعیت شرکت کننده پراکنده می شود. این مراسم قبلا با غسل در اقیانوس یا گردشی در کنار آن پایان می گرفت ولی امروز این بخش آن بیرنگ تر شده است. اعتقاد محلی این بوده که مردی که از آلونک بیرون می آید با فردی که در آن پنهان شده بود متفاوت است و می تواند به زایش نو از کهنه اشاره داشته باشد. شاید هم این مراسم ریشه در قربانی کردن دارد که در باورهای باستانی وجود داشته است. در خانه های مکوندوچی در روز مواکا کوگوا غذا های عیدانه تهیه می شود. دیگ های بزرگ و کوچک برنج و عدس پخته می شود که آن را پلو می نامند. سفره میزبانان با پلو و غذا های دیگر برای مهمان ها گسترده است. با تغییرات سیاسی اجتماعی و تبدیل زنگبار به یک جزیره توریستی به نظر می رسد مراسم مواکا گوگوای شیرازی ها هم تا حدی به یک جاذبه توریستی جزیره تبدیل شده است. کاهش شرکت کنندگان بومی و افزایش تماشاچیان توریست حتی نسبت به 9 سال پیش که من در این مراسم حضور داشتم،محسوس است. شیرازی ها این جشن را به چند دلیل به اجداد خود که در سده یازده یا دوازده به شرق آفریقا آمدند نسبت می دهند: وجود آتش، محاسبه این جشن بر اساس تقویم خورشیدی سواحلی و غسل در آب که قبلا در برخی مناطق ایران هم در هنگام نوروز معمول بوده از جمله این دلایل است. اگر هم چنین باشد مراسم نیروزی شیرازی ها در گذر زمان به شدت "آفریقایی" شده و عناصری از آیین های دیگر محلی در آن پذیرفته شده اند، مسئله ای که در سنن و آداب هر قوم دیده می شود. مثلا نوروز ایران هم با گذر زمان و با تغییر مذهب ایرانیان دچار تحول زیادی شده است. در مقابل کسانی که مراسم نیروزی را به نوروز ایران نسبت می دهند، بعضی پژوهشگران این رابطه را توهمی می دانند که ریشه در سیاست های استعماری و مبارزات سیاسی یک قرن اخیر در جزیره زنگبار دارد. اگر چه وجود یک سلسله شیرازی در ساحل شرق آفریقا سالهاست مورد توجه پژوهش گران قرار گرفته ولی همواره در پرده ای از ابهام قرار داشته است. وجود حدود سیصد واژه فارسی در زبان سواحلی، وجود یک مسجد که در آن خط کوفی معمول در ایران وجود دارد و خرابه های شهر کیلوه کیسیوانی شواهدی برای حضور ایرانی ها و شیرازی ها در این جزیره محسوب می شود. امروز با پیدا شدن سکه هایی در یک مسجد در جزیره پِنبَه که به گفته کارشناسان ضرب سلسله شیرازی را دارد، برای بسیاری این حدس به یقین تبدیل شده است. بهر حال مردم بومی شیرازی زنگبارو سواحل آفریقای شرقی شکی در حضور شیرازی ها دراین منطقه ندارند. مردم روستای مکوندوچی به ما گورستان متروکه و مسجدی را نشان دادند که معتقدند به شیرازیان تعلق دارد اگرچه تا کنون درهیچ منبعی ذکر نشده است. شیرازی ها همچنان معتقدند که علی بن حسن از پدری شیرازی و مادری آفریقایی زاده شد ولی مورد ظلم و تمسخر برادران کاملا ایرانی خود قرار گرفت. پس او به سرزمین مادری خود برگشت، سلسله شیرازی را تشکیل داد و نوعی تمدن آفریقایی ایجاد کرد. از شگفتی ها و ابهامات وجود یک سلسله شیرازی در شرق آفریقا این است که چرا منابع ایرانی و عربی هیچگونه اشاره ای به وجود آن نکرده اند و تنها اشاراتی از پرتغالی ها و یک سند چینی در این مورد وجود دارد. آیا شیرازی ها ارتباط خود با سرزمین پدری خود کاملا قطع کرده بودند؟ مسئله ای که با توجه به وجود حکومت های گسترده و قوی چون صفویان بعید به نظر می رسد. در کنار این ابهامات به نظر می رسد که شیرازی های امروز به وجود اصلیت ایرانی و داشتن آدابی که از آن سرزمین آمده است همچنان مصرتر از مورخین و پژوهشگران هستند.

منبع